User talk:Zz36

Trẻ con Hà nội những năm 60-70 chơi như thế nào?

Những năm ấy, xe đạp là vật hiếm hoi, các nơi vui chơi giải trí cũng không có. Vì thế nên trẻ con trong một phố hoặc một khu lân cận thường tụ họp chơi với nhau. Cửa hàng đồ chơi không hề có trừ ngày tết Trung thu lên phố Hàng Mã. Vì vậy phần lớn đồ chơi đều phải tự làm lấy. Và đây là một vài trò chơi tôi còn nhớ.

Đánh bi.
Hòn bi phổ biến là loại bi nặn bằng đất sét, nung qua lửa rồi sơn xanh đỏ. Chúng méo mó và xấu xí nên không được ưa chuộng. Thảng hoặc đứa nào nhà còn giữ được những hòn bi thủy tinh từ thời Pháp (gọi là bi ve) thì tha hồ vênh váo. Nhưng hòn bi có giá nhất là bi đá tự làm. Làm được hòn bi đá cũng lắm công phu, kiên nhẫn và cả khéo tay nữa.

Đầu tiên là chọn đá. Những loại đá vôi trắng, mềm, dễ làm không được các cao thủ để ý đến. Phải là loại đá đen rắn chắc tôi không còn nhớ là lấy ở đâu ra. Chọn được đá rồi thì dùng búa (hồi đó cũng hiếm) hoặc cái gì đó đẽo cho nó hơi tròn tròn. Rồi mài lên các sàn ximăng. Cuối cùng thì kiếm hai cái vỏ ốc nhồi, to và dầy, mài thủng vỏ ốc đi thành một lỗ tròn nhỏ hơn hòn bi một chút. Lấy hai vỏ ốc đó ép hòn bi thô vào hai cái lỗ và xoáy nhẹ để bào từng lớp đá mỏng đi. Công đoạn này phải kiên nhẫn và khéo tay. Mạnh tay quá là vỏ ốc vỡ. Có khi mất cả tuần mới được hòn bi. Khi xong rồi còn phải mài chuốt xuống những chỗ đất thịt cho nó bóng lộn lên mới mang đi khoe được.

Chỗ chơi bi thường là vỉa hè đất. Vỉa hè hồi đó chỉ lát gạch hoặc xi măng ở trước cửa các nhà, còn lại là đất, người đi và trẻ con chơi nên cỏ không mọc được. Luật chơi bi thế nào lâu quá tôi không còn nhớ.

Đánh xèng.
(Trò này không hiểu có đồng nghĩa với đánh đáo không, tôi không nhớ).

Xèng là cái nắp sắt của chai bia đập dẹt ra. Bây giờ nghĩ lại, tôi cũng không hiểu tại sao hồi đó lại có nhiều nắp bia thế. Bia hồi đó chỉ có bia chai và cũng là thứ hàng xa xỉ phẩm hiếm hoi, không có hàng quán bia la liệt như bây giờ. Đập cái nắp bia thành xèng cũng phải nhẹ nhàng khéo tay, không để các mép của nó khi dẹt ra bị rách, mất giá trị. Một trong những cách làm xèng nữa là chịu khó đi lên phố có đường tàu điện, để nắp bia lên đường ray chờ cho tàu chạy qua cán dẹt ra. Tôi còn nhớ có những đứa bạn có cả một hộp xèng, đựng trong cái hộp bánh quy bằng sắt còn sót lại từ thời Pháp.

Có xèng rồi còn phải làm hòn cái. Việc đầu tiên là thu thập và đi xin các vỏ thuốc đánh răng, rạch ra rửa sạch thuốc còn sót, phơi khô rồi cho vào cái vỏ ống bơ để nấu. Vỏ thuốc đánh răng hồi đó làm bằng một thứ chì rất mềm. Đun nóng lên, nó chảy ra thành một thứ kim loại lỏng sóng sánh. Lấy cái bát ăn cơm (bát sứ thô bây giờ thỉnh thoảng còn thấy ở một vài hàng nước, không phải bát sứ tráng men đâu), úp xuống đất cho ngay ngắn hướng cái trôn bát lên. Rót chì đã nấu lỏng vào cái trôn bát đó đến gần đầy rồi chờ nó đông lại. Thế là được một hòn cái chì tròn đúng bằng lòng trôn bát, các mép của nó khi chì nguội co lại được vê tròn, màu trắng sáng rất đẹp. Đã có lần tôi suýt bị mù mắt vì cái vụ đúc cái chì này. Khi rót chì, cái trôn bát chưa khô, nước bị nóng bốc hơi nổ bụp một cái. Một vảy chì nhỏ bắn dính ngay vào lông mi của tôi. Hú vía!

Nơi chơi xèng cũng là vỉa hè. Khi chơi, vạch hai cái vạch song song cách nhau khoảng một mét. Những người chơi góp xèng lại với nhau. Ở sát mép cái vạch trên, dùng xèng xoay xuống đất thành một cái lỗ hình chỏm cầu, kẻ một hình chữ nhật nhỏ bao lấy. Lần lượt đứng ở vạch dưới thả hòn cái sao cho gần lỗ nhất thì được đi trước. Đến lượt chơi thì đứng ở dưới một vạch (dẫm chân lên vạch là phạm quy), cầm cả nắm xèng xòe ra trong tay rồi ném rải lên gần vạch thứ hai. Sau đó dùng hòn cái nhắm đánh cho xèng bật lên trên vạch, lên được đồng xèng nào là được "ăn" đồng xèng đó. Đại khái thì thế nhưng luật chơi cũng nhiều tiểu tiết tạo nên những tình huống hay ho và hấp dẫn.

Chơi quay.
Con quay có hai loại với luật chơi riêng: quay gỗ hoặc sừng "bổ" bằng dây và quay trám "bắn" bằng mảnh bát. Quay gỗ hoặc sừng to cỡ quả ổi, quấn sợi dây dù xung quanh rồi bổ xuống rút dây ra là con quay quay tít. Loại quay này không tự làm lấy được mà cũng không có bán, phải nhờ ai đó tiện hộ nên không phổ biến lắm. Loại tự làm được mà chơi cũng khá hay là quay trám.

Quay trám làm bằng hột quả trám sau khi đã ăn lớp thịt bên ngoài (món trám muối bây giờ vẫn có). Chọn hột trám to, tròn trặn, cân đối. Lấy dao chặt lấy già nửa, bên trong còn có phần nhân moi ra ăn khá ngon. Mài phẳng vết chặt đi rồi kiếm một cái ghim cài đầu, chặt lấy khoảng một nửa bỏ phần có mũi nhọn đi. Phần ghim còn lại có cái mũ ghim thì đóng vào mũi nhọn của hột trám, mũ ghim bằng sắt sẽ là điểm tỳ của con quay khi quay, có thế quay mới tít và không mòn. Sau đó kiếm một mảnh bát vỡ cầm vừa trong lòng bàn tay và hơi phẳng (phải mảnh bát canh thì mới đạt tiêu chuẩn đó), mài tròn các cạnh sắc cho khỏi đứt tay. Kẹp con quay vào mảnh bát bằng ngón tay cái, bấm mạnh một cái là con quay văng ra quay tít.

Trưa hè, hai ba đứa rủ nhau bò lổm ngổm trên mặt đường nhựa (đường hồi đấy vắng vẻ và trơn nhẵn). Cách chơi là "hầm" quay của nhau xuống cống. "Oẳn tù tì" đứa nào thua thì đặt quay của mình xuống, những đứa khác lần lượt lấy quay của mình bắn đẩy con quay đó vào lỗ cống trên mặt đường hoặc miệng cống ở mép đường. Cái khó là khi bắn quay đẩy được con quay kia dịch về lỗ cống nhưng quay của mình vẫn tiếp tục quay. Nếu quay ai khi bắn ra bị chết không quay được thì lại chịu nằm cho kẻ khác bắn. Khó nhất là hầm được quay đối phương vào miệng cống ở mép đường. Cái miệng cống to, mình bắn không khéo thì chính mình bị rơi xuống cống. Nhiều khi tiếc của thò tay xuống mò. Được cái là ở cái thời vắng người và đói kém ấy, nước cống cũng sạch.

Pháo diêm và súng diêm
Thời đó đã có nhà máy diêm Thống nhất làm ra những hộp diêm, vỏ hộp cũng bằng gỗ lát mỏng không phải bằng giấy như bây giờ. Hiếm hoi mới có một cái bật lửa xăng từ thời Pháp. Tuy nhiên, cái hộp diêm ấy cũng quý lắm không ai dám đem ra chơi. Rất may là nhà máy bán ra một thứ gọi là "diêm tiết kiệm" gồm các que diêm phế phẩm, thường là bị gẫy ngang thân hoặc phần thuốc diêm bị méo mó đóng lổn nhổn vào một bao giấy. Mà cái bao diêm tiết kiệm ấy không phải lúc nào cũng mua được.

Pháo diêm có nhiều loại: loại cầm tay, loại ném lên trời và cao cấp nhất là súng. Pháo diêm cầm tay chế bằng lõi cuộn chỉ. Các cuộn chỉ thời ấy cuốn vào một lõi gỗ có lỗ ở giữa. Tìm một cái đầu đạn súng trường (hồi đó rất sẵn có lẽ từ hồi toàn quốc kháng chiến còn lại). Trong đầu đạn thường có đầy chì, đun cho chảy lỏng ra, chờ khi chì hơi đông lại thì cắm một cái đinh to cỡ 5-6 phân vào giữa, xoay nhẹ tạo thành một cái lỗ giữa khối chì.

Cái đầu đạn ấy hình thuôn thuôn, phần to nhất lớn hơn lỗ cuộn chỉ một chút nên có thể cắm chặt vào cuộn chỉ. Cái đinh to nói trên được mài bằng mũi nhọn đi, uốn một đoạn trên vuông góc với đoạn dưới. Cắt săm xe đạp lấy hai sợi rộng khoảng 5-6 ly, gấp vòng lại móc vào đoạn uốn của đinh, đầu dưới hai đoạn săm dùng các sợi cao su cũng cắt từ săm buộc chặt vào thân lõi chỉ. Thế là xong cái pháo. Mỗi lần nổ pháo, lấy một vài que diêm tỳ vào mép lỗ đầu đạn cạo thuốc diêm vào trong lỗ, xoay nhẹ cái đinh vài lần nghiền nhỏ thuốc diêm ra. Sau đó “lên cò”, tức là mắc đinh một đầu vào sợi cao su, đầu kia ở trong lỗ kéo lên lưng chừng, đinh bị nghiêng đi tỳ đầu vào thành lỗ và bị ấn căng bởi sức kéo của sợi cao su. Cầm pháo trong tay, lấy ngón tay cái ấn vào đầu đinh, cao su kéo đinh dập xuống thuốc diêm gây tiếng nổ. Tiếng nổ ấy tôi nhớ là cũng khá to và đanh hơn tiếng pháo đốt. Lõi chỉ không phải bao giờ cũng có. Vì thế cũng có khi phải chế tạo ra. Cắt một khúc gỗ tròn (thường là ở cọc màn), kiếm một cái dùi, nung đỏ đầu lên rồi dùi một lỗ vào đầu khúc gỗ để cắm đầu đạn vào.

Pháo ném thì phải kiếm một cái chìa khóa hoặc van xe đạp cũ. Chìa khóa hồi đó đa phần bằng đồng, có lỗ ở giữa để cắm vào cái trụ trên thân khóa. Van xe đạp thì toàn là van hạt gạo, không có van giun như bây giờ, chặt bỏ hạt gạo đi. Khóa hoặc van được buộc vào một đoạn đũa nhỏ (cũng có khi chả cần). Nhổ trộm mấy sợi lông đuôi gà thật to và đẹp ở chổi phất trần để làm đuôi pháo. Không có lông gà thì chẻ đoạn đũa làm 4 ở phần đuôi ghép vào đó bốn miếng bìa hình tam giác giống như đuôi tên lửa. Kiếm một cái đinh cũng chặt đoạn mũi nhọn đi cắm vào lỗ khóa hoặc van, đầu đinh buộc sợi cao su với thân khóa. Cũng nhồi diêm vào khóa, cắm đinh vào rồi tung lên trời. Pháo nhờ có cái đuôi khi rơi xuống chúc đầu đinh xuống dưới đập vào mặt hè, đầu kia của đinh đánh vào chỗ diêm đã nhồi gây tiếng nổ.

Súng diêm là thứ công phu nhất và chứng tỏ tay nghề của chủ nhân. Để làm súng đầu tiên phải có cưa. Cưa là một thứ xa xỉ phẩm rất hiếm hoi và không có bán. Nếu nhà không có cái cưa cũ hoặc mượn được ở đâu thì phải chế tạo lấy cưa. Kiếm một con dao bài cũ (là loại dao cán gỗ dùng cắt đủ thứ như dao Thái bây giờ), dùng dao chẻ củi băm cái lưỡi dao bài thành răng từa tựa như răng cưa. Tiếp theo là kiếm một miếng gỗ dầy khoảng 15 mm, hình chữ nhật mỗi chiều khoảng 10-15 cm. (Nếu có miếng gỗ to thì dùng cái cưa tự tạo nói trên mà cắt lấy một miếng như thế). Cưa miếng gỗ đó thành hình khẩu súng lục, có chỗ bóp cò hẳn hoi. Đoạn đuôi của nòng súng cưa đi một miếng hình chữ nhật để lắp kim hỏa sau này. Dùng dùi nung đỏ dùi một lỗ xuyên suốt nòng súng, đường kính khoảng bằng chiếc đũa (hồi đó thường dùng bếp than nên việc nung dùi không đến nỗi khó khăn lắm). Lắp vào lỗ đó cái van hạt gạo đã chặt bỏ hạt gạo. Chỗ này bắt buộc phải là van hạt gạo, không thay cái gì khác được. Miếng gỗ hình chữ nhật đã cắt ra từ thân súng được đóng một cái đinh đã chặt cả hai đầu vào, mặt gỗ chỗ áp vào thân súng cắt một cái khấc đủ để mắc vào mép đuôi súng. Miếng gỗ này được ép vào van bằng những sợi dây cao su cắt từ xăm xe đạp thật khỏe. Hai đầu sợi cao su buộc vào hai bên nòng súng.

Mỗi lần bắn công phu chẳng kém gì bắn súng thần công. Trước tiên, lấy một que diêm nhét vào trong van để bít cái lỗ nhỏ của đầu van lại, đuôi que diêm thò ra ngoài van. Sau đó cũng tra thuốc diêm vào lòng van (nạo đầu thuốc từng que diêm), nghiền nhỏ, lắp cái kim hỏa đinh + đuôi gỗ vào và lồng sợi cao su vào phần gỗ. Lên cò, tức là kéo cái kim hỏa + dây cao su ra cho cái khấc ăn vào thân súng giữ lại. Nhắm bắn, dùng mu bàn tay chỗ giữa ngón cái và ngón trỏ đẩy cái kim hỏa lên hết cái khấc, dây cao su được thả sẽ kéo kim hỏa đập vào thuốc diêm. Khi súng nổ, que diêm đã lắp vào van vọt ra như đạn.

Súng làm công phu thế nên chỉ có những đứa khéo tay, tỷ mẩn mới làm nổi. Hãy tưởng tượng cái công cưa gỗ bằng cái cưa tự tạo như trên mới thấy khó thế nào. Cái cưa loại đấy không thể cưa nhanh được, phải từ từ. Có đứa khéo tay còn dùi một lỗ, lắp được cái cò súng bằng sợi dây thép để bóp cò, đẩy cái kim hỏa lên như súng thật. Chưa kể công phu đánh giấy ráp trau truốt cái súng cho bóng lộn (hồi đó không có sơn), dùng dao khắc lên báng súng những hình quả trám giống súng thật.

Bắt ve
Mỗi lần hè về, trẻ con trong phố lại chuẩn bị làm đèn đi bắt ve. Đèn là một cái lọ thuốc nhỏ có nắp bằng sắt, dùi một lỗ rồi thả sợi bấc vải và rót dầu hỏa vào trong. Lấy một cái ống bơ sữa bò, đục một lỗ ở gần cuối đoạn thân hình trụ đủ để lồng cái đầu lọ thuốc vào. Cái ống bơ thành một thứ chụp hướng ánh đèn ra phía trước để soi ve.

Những đêm đầu mùa hè, con ve (chính xác hơn là ấu trùng ve)từ dưới đất chui lên, bò lên các thân cây hai bên đường để lột vỏ biến thành con ve có cánh. Như tôi đã nói ở trên, vỉa hè hồi đó đa số là đất, không lát gạch, ve nhiều vô kể. Con ve từ dưới đất chui lên màu vàng sẫm to gần bằng hai đốt ngón tay. Kiếm được một chỗ trên thân cây, nó móc hai cái càng trước nhọn vào vỏ cây rồi bắt đầu lột vỏ. Lớp vỏ trên lưng ve ở chính giữa nứt ra một đường, cái đầu con ve từ bên trong chui ra trước rồi từ từ cả thân mình chui ra sau và phình to lên. Bốn cái cánh xếp thành lớp ở hai bên lúc đầu chỉ là những cái mẩu mỏng manh, mềm nhũn, gặp không khí nở to ra và cứng lại. Khoảng mươi mười lăm phút là con ve đã to ra gấp đôi và cánh khô có thể bay lên được. Cái vỏ còn lại, bên đông y thu nhặt làm một vị thuốc hình như gọi là “thuyền thoái” hay “đông trùng hạ thảo” thì phải.

Chúng tôi bắt ve từ lúc nó còn chưa lột, đem về thả vào màn, sáng ra đã có một lũ ve bò lổm ngổm. Nhưng đấy cũng là một trò nghịch dại có khi ăn đòn quắn đít. Nước đái ve dây lên màn thành những vết nâu sẫm giặt không sạch được.

Con ve tả ở trên là loại ve thường. Thích nhất là bắt được con ve kim. Ve kim chỉ nhỏ bằng 1/3 ve thường màu xanh biếc rất đẹp và tiếng kêu cũng lảnh lót hơn tiếng ve thường. Còn một loại ve nữa hiếm hơn, có tiếng kêu át hẳn cả một dàn đồng ca ve là con cồ cộ. Ve bắt như trên cũng chỉ chơi một lúc rồi thả ra vì nó hút nhựa cây không nuôi được và không được ăn gì sau khi lột nên tiếng kêu cũng yếu ớt. Thích chơi ve khỏe mạnh, kêu to thì phải đi dính ve.

Để dính ve, trước tiên phải kiếm được “kếp” (crêpe – một loại cao su mềm thường dùng làm đế giầy, có đôi giày kếp đi là oai lắm). Cắt miếng kếp ngâm vào xăng, nó tan ra thành một thứ hồ rất dính. Kiếm một cái sào tre dài, bôi kếp vào đầu rồi cứ buổi trưa khi ve kêu rình rình dính đầu sào vào cánh nó. Kể như thế cũng thấy là khó thế nào rồi. Mắt phải tinh để phát hiện được con ve, tay phải khéo để đưa được cái đầu sào vào gần mà nó không phát hiện được bay đi mất. Ve bắt được kiểu này đã “uống sương” như chúng tôi quan niệm thời đó nên rất khỏe và kêu to.

(còn nữa)