User talk:Zz36

Trẻ con Hà nội những năm 60 chơi như thế nào?

Những năm ấy, xe đạp là vật hiếm hoi, các nơi vui chơi giải trí cũng không có. Vì thế nên trẻ con trong một phố hoặc một khu lân cận thường tụ họp chơi với nhau. Cửa hàng đồ chơi không hề có trừ ngày tết Trung thu lên phố Hàng Mã. Vì vậy phần lớn đồ chơi đều phải tự làm lấy. Mỗi trò chơi có từng thời kỳ gọi là "mùa": mùa chơi bi, mùa chơi xèng,...Và đây là một vài trò chơi tôi còn nhớ.

Đánh bi.
Hòn bi phổ biến là loại bi nặn bằng đất sét, nung qua lửa rồi sơn xanh đỏ. Chúng méo mó và xấu xí nên không được ưa chuộng. Thảng hoặc đứa nào nhà còn giữ được những hòn bi thủy tinh từ thời Pháp (gọi là bi ve) thì tha hồ vênh váo. Nhưng hòn bi có giá nhất là bi đá tự làm. Làm được hòn bi đá cũng lắm công phu, kiên nhẫn và cả khéo tay nữa.

Đầu tiên là chọn đá. Những loại đá vôi trắng, mềm, dễ làm không được các cao thủ để ý đến. Phải là loại đá đen rắn chắc tôi không còn nhớ là lấy ở đâu ra. Chọn được đá rồi thì dùng búa (hồi đó cũng hiếm) hoặc cái gì đó đẽo cho nó hơi tròn tròn. Rồi mài lên các sàn ximăng. Cuối cùng thì kiếm hai cái vỏ ốc nhồi, to và dầy, mài thủng vỏ ốc đi thành một lỗ tròn nhỏ hơn hòn bi một chút. Lấy hai vỏ ốc đó ép hòn bi thô vào hai cái lỗ và xoáy nhẹ để bào từng lớp đá mỏng đi. Công đoạn này phải kiên nhẫn và khéo tay. Mạnh tay quá là vỏ ốc vỡ. Có khi mất cả tuần mới được hòn bi. Khi xong rồi còn phải mài chuốt xuống những chỗ đất thịt cho nó bóng lộn lên mới mang đi khoe được.

Cái "công nghệ" dùng vỏ ốc để xoáy bi đá này phải nói là độc nhất vô nhị, cực kỳ sáng tạo và có lẽ là "thuần Việt" nhất. Không hiểu ai là người đầu tiên đã nghĩ ra nó nhưng trẻ con hồi đó đứa nào cũng biết.

Chỗ chơi bi thường là vỉa hè đất. Vỉa hè hồi đó chỉ lát gạch hoặc xi măng ở trước cửa các nhà, còn lại là đất, người đi và trẻ con chơi nên cỏ không mọc được. Luật chơi bi thế nào lâu quá tôi không còn nhớ. Tôi chỉ còn nhớ là nguyên cách bắn hòn bi đi cũng có vài ba kiểu. Trên sân chơi bi có một vòng tròn nhỏ, đường kính khoảng 3-4 cm tùy trình độ người chơi được tạo rất cẩn thận bằng cách úp một cái nắp hộp xuống, ấn nhẹ để lấy vết. Xoáy bi vào cái lỗ đó chỉ dùng hai ngón tay cái và ngón giữa. Bắn bi người khác thì dùng ngón trỏ, ngón giữa ôm gọn lấy bi rồi lấy ngón cái gẩy mạnh ra v.v.. Luyện tập các ngón bắn bi mất cũng nhiều công và không phải đứa nào cũng bắn giỏi. Chơi bi không chỉ có thắng thua mà còn được "ăn" bi: người thắng được lấy bi của người thua, đầy khí thế tranh đua và cũng cay cú lắm.

Đánh xèng.
(Trò này không hiểu có đồng nghĩa với đánh đáo không, tôi không nhớ).

Xèng là cái nắp sắt của chai bia đập dẹt ra. Bây giờ nghĩ lại, tôi cũng không hiểu tại sao hồi đó lại có nhiều nắp bia thế. Bia hồi đó chỉ có bia chai và cũng là thứ hàng xa xỉ phẩm hiếm hoi, không có hàng quán bia la liệt như bây giờ. Đập cái nắp bia thành xèng cũng phải nhẹ nhàng khéo tay, không để các mép của nó khi dẹt ra bị rách, mất giá trị. Một trong những cách làm xèng nữa là chịu khó đi lên phố có đường tàu điện, để nắp bia lên đường ray chờ cho tàu chạy qua cán dẹt ra. Tôi còn nhớ có những đứa bạn có cả một hộp xèng hàng trăm cái, đựng trong cái hộp bánh quy bằng sắt còn sót lại từ thời Pháp.

Có xèng rồi còn phải làm hòn cái. Việc đầu tiên là thu thập và đi xin các vỏ thuốc đánh răng, rạch ra rửa sạch thuốc còn sót, phơi khô rồi cho vào cái vỏ ống bơ để nấu. Vỏ thuốc đánh răng hồi đó làm bằng một thứ chì rất mềm. Đun nóng lên, nó chảy ra thành một thứ kim loại lỏng sóng sánh. Lấy cái bát ăn cơm (bát sứ thô bây giờ thỉnh thoảng còn thấy ở một vài hàng nước, không phải bát sứ tráng men đâu), úp xuống đất cho ngay ngắn hướng cái trôn bát lên. Rót chì đã nấu lỏng vào cái trôn bát đó đến gần đầy rồi chờ nó đông lại. Thế là được một hòn cái chì tròn đúng bằng lòng trôn bát, các mép của nó khi chì nguội co lại được vê tròn, màu trắng sáng rất đẹp. Đã có lần tôi suýt bị mù mắt vì cái vụ đúc cái chì này. Khi rót chì, cái trôn bát chưa khô, nước bị nóng bốc hơi nổ bụp một cái. Một vảy chì nhỏ bắn dính ngay vào lông mi của tôi. Hú vía!

Nơi chơi xèng cũng là vỉa hè. Khi chơi, vạch hai cái vạch song song cách nhau khoảng một mét. Những người chơi góp xèng lại với nhau. Ở sát mép cái vạch trên, dùng xèng xoay xuống đất thành một cái lỗ hình chỏm cầu, kẻ một hình chữ nhật nhỏ bao lấy. Lần lượt đứng ở vạch dưới thả hòn cái sao cho gần lỗ nhất thì được đi trước. Đến lượt chơi thì đứng ở dưới một vạch (dẫm chân lên vạch là phạm quy), cầm cả nắm xèng xòe ra trong tay rồi ném rải lên gần vạch thứ hai. Sau đó dùng hòn cái nhắm đánh cho xèng bật lên trên vạch, lên được đồng xèng nào là được "ăn" đồng xèng đó. Đại khái thì thế nhưng luật chơi cũng nhiều tiểu tiết tạo nên những tình huống hay ho và hấp dẫn.

Chơi quay.
Con quay có hai loại với luật chơi riêng: quay gỗ hoặc sừng "bổ" bằng dây và quay trám "bắn" bằng mảnh bát. Quay gỗ hoặc sừng to cỡ quả ổi, quấn sợi dây dù xung quanh rồi bổ xuống rút dây ra là con quay quay tít. Loại quay này không tự làm lấy được mà cũng không có bán, phải nhờ ai đó tiện hộ nên không phổ biến lắm. Loại tự làm được mà chơi cũng khá hay là quay trám.

Quay trám làm bằng hột quả trám sau khi đã ăn lớp thịt bên ngoài (món trám muối bây giờ vẫn có). Chọn hột trám to, tròn trặn, cân đối. Lấy dao chặt lấy già nửa, bên trong còn có phần nhân moi ra ăn khá ngon. Mài phẳng vết chặt đi rồi kiếm một cái ghim cài đầu, chặt lấy khoảng một nửa bỏ phần có mũi nhọn đi. Phần ghim còn lại có cái mũ ghim thì đóng vào mũi nhọn của hột trám, mũ ghim bằng sắt sẽ là điểm tỳ của con quay khi quay, có thế quay mới tít và không mòn. Sau đó kiếm một mảnh bát vỡ cầm vừa trong lòng bàn tay và hơi phẳng (phải mảnh bát canh thì mới đạt tiêu chuẩn đó), mài tròn các cạnh sắc cho khỏi đứt tay. Kẹp con quay vào mảnh bát bằng ngón tay cái, bấm mạnh một cái là con quay văng ra quay tít.

Trưa hè, hai ba đứa rủ nhau bò lổm ngổm trên mặt đường nhựa (đường hồi đấy vắng vẻ và trơn nhẵn). Cách chơi là "hầm" quay của nhau xuống cống. "Oẳn tù tì" đứa nào thua thì đặt quay của mình xuống, những đứa khác lần lượt lấy quay của mình bắn đẩy con quay đó vào lỗ cống trên mặt đường hoặc miệng cống ở mép đường. Cái khó là khi bắn quay đẩy được con quay kia dịch về lỗ cống nhưng quay của mình vẫn tiếp tục quay. Nếu quay ai khi bắn ra bị chết không quay được thì lại chịu nằm cho kẻ khác bắn. Khó nhất là hầm được quay đối phương vào miệng cống ở mép đường. Cái miệng cống to, mình bắn không khéo thì chính mình bị rơi xuống cống. Nhiều khi tiếc của thò tay xuống mò. Được cái là ở cái thời vắng người và đói kém ấy, nước cống cũng sạch.

Pháo diêm và súng diêm
Thời đó đã có nhà máy diêm Thống nhất làm ra những hộp diêm, vỏ hộp cũng bằng gỗ lát mỏng không phải bằng giấy như bây giờ. Hiếm hoi mới có một cái bật lửa xăng từ thời Pháp. Tuy nhiên, cái hộp diêm ấy cũng quý lắm không ai dám đem ra chơi. Rất may là nhà máy bán ra một thứ gọi là "diêm tiết kiệm" gồm các que diêm phế phẩm, thường là bị gẫy ngang thân hoặc phần thuốc diêm bị méo mó đóng lổn nhổn vào một bao giấy. Mà cái bao diêm tiết kiệm ấy không phải lúc nào cũng mua được.

Pháo diêm có nhiều loại: loại cầm tay, loại ném lên trời và cao cấp nhất là súng. Pháo diêm cầm tay chế bằng lõi cuộn chỉ. Các cuộn chỉ thời ấy cuốn vào một lõi gỗ có lỗ ở giữa. Tìm một cái đầu đạn súng trường (hồi đó rất sẵn có lẽ từ hồi toàn quốc kháng chiến còn lại). Trong đầu đạn thường có đầy chì, đun cho chảy lỏng ra, chờ khi chì hơi đông lại thì cắm một cái đinh to cỡ 5-6 phân vào giữa, xoay nhẹ tạo thành một cái lỗ giữa khối chì.

Cái đầu đạn ấy hình thuôn thuôn, phần to nhất lớn hơn lỗ cuộn chỉ một chút nên có thể cắm chặt vào cuộn chỉ. Cái đinh to nói trên được mài bằng mũi nhọn đi, uốn một đoạn trên vuông góc với đoạn dưới. Cắt săm xe đạp lấy hai sợi rộng khoảng 5-6 ly, gấp vòng lại móc vào đoạn uốn của đinh, đầu dưới hai đoạn săm dùng các sợi cao su cũng cắt từ săm buộc chặt vào thân lõi chỉ. Thế là xong cái pháo. Mỗi lần nổ pháo, lấy một vài que diêm tỳ vào mép lỗ đầu đạn cạo thuốc diêm vào trong lỗ, xoay nhẹ cái đinh vài lần nghiền nhỏ thuốc diêm ra. Sau đó “lên cò”, tức là mắc đinh một đầu vào sợi cao su, đầu kia ở trong lỗ kéo lên lưng chừng, đinh bị nghiêng đi tỳ đầu vào thành lỗ và bị ấn căng bởi sức kéo của sợi cao su. Cầm pháo trong tay, lấy ngón tay cái ấn vào đầu đinh, cao su kéo đinh dập xuống thuốc diêm gây tiếng nổ. Tiếng nổ ấy tôi nhớ là cũng khá to và đanh hơn tiếng pháo đốt. Lõi chỉ không phải bao giờ cũng có. Vì thế cũng có khi phải chế tạo ra. Cắt một khúc gỗ tròn (thường là ở cọc màn), kiếm một cái dùi, nung đỏ đầu lên rồi dùi một lỗ vào đầu khúc gỗ để cắm đầu đạn vào.

Pháo ném thì phải kiếm một cái chìa khóa hoặc van xe đạp cũ. Chìa khóa hồi đó đa phần bằng đồng, có lỗ ở giữa để cắm vào cái trụ trên thân khóa. Van xe đạp thì toàn là van hạt gạo, không có van giun như bây giờ, chặt bỏ hạt gạo đi. Khóa hoặc van được buộc vào một đoạn đũa nhỏ (cũng có khi chả cần). Nhổ trộm mấy sợi lông đuôi gà thật to và đẹp ở chổi phất trần để làm đuôi pháo. Không có lông gà thì chẻ đoạn đũa làm 4 ở phần đuôi ghép vào đó bốn miếng bìa hình tam giác giống như đuôi tên lửa. Kiếm một cái đinh cũng chặt đoạn mũi nhọn đi cắm vào lỗ khóa hoặc van, đầu đinh buộc sợi cao su với thân khóa. Cũng nhồi diêm vào khóa, cắm đinh vào rồi tung lên trời. Pháo nhờ có cái đuôi khi rơi xuống chúc đầu đinh xuống dưới đập vào mặt hè, đầu kia của đinh đánh vào chỗ diêm đã nhồi gây tiếng nổ.

Súng diêm là thứ công phu nhất và chứng tỏ tay nghề của chủ nhân. Để làm súng đầu tiên phải có cưa. Cưa là một thứ xa xỉ phẩm rất hiếm hoi và không có bán. Nếu nhà không có cái cưa cũ hoặc mượn được ở đâu thì phải chế tạo lấy cưa. Kiếm một con dao bài cũ (là loại dao cán gỗ dùng cắt đủ thứ như dao Thái bây giờ), dùng dao chẻ củi băm cái lưỡi dao bài thành răng từa tựa như răng cưa. Tiếp theo là kiếm một miếng gỗ dầy khoảng 15 mm, hình chữ nhật mỗi chiều khoảng 10-15 cm. (Nếu có miếng gỗ to thì dùng cái cưa tự tạo nói trên mà cắt lấy một miếng như thế). Cưa miếng gỗ đó thành hình khẩu súng lục, có chỗ bóp cò hẳn hoi. Đoạn đuôi của nòng súng cưa đi một miếng hình chữ nhật để lắp kim hỏa sau này. Dùng dùi nung đỏ dùi một lỗ xuyên suốt nòng súng, đường kính khoảng bằng chiếc đũa (hồi đó thường dùng bếp than nên việc nung dùi không đến nỗi khó khăn lắm). Lắp vào lỗ đó cái van hạt gạo đã chặt bỏ hạt gạo. Chỗ này bắt buộc phải là van hạt gạo, không thay cái gì khác được. Miếng gỗ hình chữ nhật đã cắt ra từ thân súng được đóng một cái đinh đã chặt cả hai đầu vào, mặt gỗ chỗ áp vào thân súng cắt một cái khấc đủ để mắc vào mép đuôi súng. Miếng gỗ này được ép vào van bằng những sợi dây cao su cắt từ xăm xe đạp thật khỏe. Hai đầu sợi cao su buộc vào hai bên nòng súng.

Mỗi lần bắn công phu chẳng kém gì bắn súng thần công. Trước tiên, lấy một que diêm nhét vào trong van để bít cái lỗ nhỏ của đầu van lại, đuôi que diêm thò ra ngoài van. Sau đó cũng tra thuốc diêm vào lòng van (nạo đầu thuốc từng que diêm), nghiền nhỏ, lắp cái kim hỏa đinh + đuôi gỗ vào và lồng sợi cao su vào phần gỗ. Lên cò, tức là kéo cái kim hỏa + dây cao su ra cho cái khấc ăn vào thân súng giữ lại. Nhắm bắn, dùng mu bàn tay chỗ giữa ngón cái và ngón trỏ đẩy cái kim hỏa lên hết cái khấc, dây cao su được thả sẽ kéo kim hỏa đập vào thuốc diêm. Khi súng nổ, que diêm đã lắp vào van vọt ra như đạn.

Súng làm công phu thế nên chỉ có những đứa khéo tay, tỷ mẩn mới làm nổi. Hãy tưởng tượng cái công cưa gỗ bằng cái cưa tự tạo như trên mới thấy khó thế nào. Cái cưa loại đấy không thể cưa nhanh được, phải từ từ. Có đứa khéo tay còn dùi một lỗ, lắp được cái cò súng bằng sợi dây thép để bóp cò, đẩy cái kim hỏa lên như súng thật. Chưa kể công phu đánh giấy ráp trau truốt cái súng cho bóng lộn (hồi đó không có sơn), dùng dao khắc lên báng súng những hình quả trám giống súng thật.

Bắt ve
Mỗi lần hè về, trẻ con trong phố lại chuẩn bị làm đèn đi bắt ve. Đèn là một cái lọ thuốc nhỏ có nắp bằng sắt, dùi một lỗ rồi thả sợi bấc vải và rót dầu hỏa vào trong. Lấy một cái ống bơ sữa bò, đục một lỗ ở gần cuối đoạn thân hình trụ đủ để lồng cái đầu lọ thuốc vào. Cái ống bơ thành một thứ chụp hướng ánh đèn ra phía trước để soi ve.

Những đêm đầu mùa hè, con ve (chính xác hơn là ấu trùng ve)từ dưới đất chui lên, bò lên các thân cây hai bên đường để lột vỏ biến thành con ve có cánh. Như tôi đã nói ở trên, vỉa hè hồi đó đa số là đất, không lát gạch, ve nhiều vô kể. Con ve từ dưới đất chui lên màu vàng sẫm to gần bằng hai đốt ngón tay. Kiếm được một chỗ trên thân cây, nó móc hai cái càng trước nhọn vào vỏ cây rồi bắt đầu lột vỏ. Lớp vỏ trên lưng ve ở chính giữa nứt ra một đường, cái đầu con ve từ bên trong chui ra trước rồi từ từ cả thân mình chui ra sau và phình to lên. Bốn cái cánh xếp thành lớp ở hai bên lúc đầu chỉ là những cái mẩu mỏng manh, mềm nhũn, gặp không khí nở to ra và cứng lại. Khoảng mươi mười lăm phút là con ve đã to ra gấp đôi và cánh khô có thể bay lên được. Cái vỏ còn lại, bên đông y thu nhặt làm một vị thuốc hình như gọi là “thuyền thoái” hay “đông trùng hạ thảo” thì phải.

Chúng tôi bắt ve từ lúc nó còn chưa lột, đem về thả vào màn, sáng ra đã có một lũ ve bò lổm ngổm. Nhưng đấy cũng là một trò nghịch dại có khi ăn đòn quắn đít. Nước đái ve dây lên màn thành những vết nâu sẫm giặt không sạch được.

Con ve tả ở trên là loại ve thường. Thích nhất là bắt được con ve kim. Ve kim chỉ nhỏ bằng 1/3 ve thường màu xanh biếc rất đẹp và tiếng kêu cũng lảnh lót hơn tiếng ve thường. Còn một loại ve nữa hiếm hơn, có tiếng kêu át hẳn cả một dàn đồng ca ve là con cồ cộ. Ve bắt như trên cũng chỉ chơi một lúc rồi thả ra vì nó hút nhựa cây không nuôi được và không được ăn gì sau khi lột nên tiếng kêu cũng yếu ớt. Thích chơi ve khỏe mạnh, kêu to thì phải đi dính ve.

Để dính ve, trước tiên phải kiếm được “kếp” (crêpe – một loại cao su mềm thường dùng làm đế giầy, có đôi giày kếp đi là oai lắm). Cắt miếng kếp ngâm vào xăng, nó tan ra thành một thứ hồ rất dính. Kiếm một cái sào tre dài, bôi kếp vào đầu rồi cứ buổi trưa khi ve kêu rình rình dính đầu sào vào cánh nó. Kể như thế cũng thấy là khó thế nào rồi. Mắt phải tinh để phát hiện được con ve, tay phải khéo để đưa được cái đầu sào vào gần mà nó không phát hiện được bay đi mất. Ve bắt được kiểu này đã “uống sương” như chúng tôi quan niệm thời đó nên rất khỏe và kêu to.

Súng cao su
Súng cao su dùng để bắn chim. Hà nội ngày ấy người ít, nhà thưa, cây cối trong các vườn nhà còn nhiều, xe cộ vắng nên khá nhiều chim. Đến bây giờ tôi vẫn nhớ cái cảm giác buổi sáng ngủ dậy còn nằm trong giường đã nghe tiếng chim ríu rít bên ngoài. Cái cảm giác ấy, thế hệ người Hà nội hiện nay và mai sau chắc sẽ chẳng bao giờ còn có.

Công phu nhất khi làm súng. Phải chọn được một cái chạc cây hình chữ Y cân đối, thật đẹp, tốt nhất là chạc cây ổi vì gỗ ổi dai, không gẫy. Cây trúc đào cũng hay có chạc đẹp nhưng bọn trẻ ít dám đụng vào vì nghe nói nhựa của nó rất độc. Nói công phu là vì tìm được một cái chạc đẹp không phải dễ. Nhiều đứa tự làm lấy chạc bằng gỗ hoặc bằng dây thép uốn.

Khi có chạc rồi, có đứa còn cầu kỳ hơ lửa uốn cho hai nhánh chữ Y cong thành hình chữ U, rồi tỷ mẩn khắc gọt trang trí. Dây cao su dùng làm súng phải là loại cắt từ săm ôtô ra, dầy và dai khi kéo căng ra không bị đứt và sức đàn hồi mạnh. Săm xe đạp không dùng được vì mỏng và yếu. Dây cao su được cắt thành hai sợi dài khoảng một gang tay.

Tiếp theo là kiếm một miếng da mềm (thường là cắt từ những cái cặp cũ ra, kích thước khoảng bằng con tem, dài gấp ruỡi và cắt lượn tròn các góc. Không kiếm được da thì cắt quai guốc dùng tạm cũng được. Quai guốc thời ấy bằng cao su, có các sợi dây làm cốt xen ở bên trong gần giống lốp xe đạp bây giờ nên mềm và dai. Miếng da hoặc quai guốc ấy dùng để bọc hòn đạn khi bắn. Trổ hai cái khe ở gần hai cạnh ngắn của miếng da, luồn dây cao su qua đó rồi dùng dây cao su nhỏ buộc chặt lại. Hai đầu kia của hai sơi cao su cũng dùng dây cao su nhỏ quấn vào hai đầu chạc. Thế là xong cái súng.

Đạn để bắn là các hòn sỏi nhỏ, cỡ bằng hòn bi cũng được tìm kiếm, tuyển chọn cẩn thận. Những buổi trưa hè, trốn ngủ trưa, lang thang ngoài phố, ngửa cổ lên tìm trong các lùm cây hai tay lăm lăm giữ súng. Khi phát hiện ra chim thì giương súng lên, tay trái cầm chạc, tay phải bóp chặt hòn sỏi kẹp trong miếng da kéo căng sợi cao su ra rồi giương lên ngắm. Mọi sự trên đời kể cả ông bố đang vác cái roi đi rón rén đằng sau cũng quên hết. Tuy nhiên có một điều không thể quên là phải tránh các cửa kính nhà người ta. Vào cái thời buổi thứ gì cũng hiếm hoi ấy, vỡ môt ô cửa kính là không biết bao giờ mới có cái để thay cho nên to chuyện lắm.

Bắn được chim phải có tài năng, nên tôi nhớ là đua nhau làm súng thì nhiều nhưng đứa có tài bắn được chim thì ít.

Máy bay
Máy bay có hai loại. Một loại bằng xốp mỏng, nhẹ, dưới thân có một cái móc. Khi chơi dùng một sợi dây cao su móc vào cái móc đó bắn cho máy bay bay lên. Cái để ganh đua là thi xem máy bay ai bay được xa hơn. Vì vậy khi bắn phải lựa sức căng của cao su: bắn mạnh quá máy bay dễ bị chúc đầu xuống đất, bắn nhẹ quá thì không đi xa. Loại máy bay này mỏng manh, dễ hỏng nên chóng chán

Một loại máy bay khác tự chế tạo lấy, thân bằng gỗ mỏng, cánh bằng sắt, gỗ, bìa. Ở đầu máy bay có gắn cánh quạt vặn hơi xoắn lại. Dưới thân có hai bánh trước lắp vào càng dây thép và một bánh sau ở đuôi y như thật. Khi chơi, buộc một sợi dây dài vào đầu cánh, đứng từ xa kéo căng dây rồi quay tròn cho máy bay bay theo vòng tròn. Cánh quạt có gió quay tít như cái chong chóng. Có cái máy bay còn được gắn một cái ống sáo nhỏ, khi quay có gió rít lên thay tiếng động cơ. Khó nhất là khi hạ cánh: phải giảm tốc dần dần sao cho máy bay hạ cánh nhẹ nhàng trên ba bánh xe. Trò này chơi được vì thời đó có nhiều khoảng trống, ngay cả mặt đường buổi trưa cũng hầu như không có người xe qua lại (tất nhiên chỉ phố nhỏ thôi).

Tàu thủy và đồ chơi Trung thu
"Con tàu có động cơ" thô sơ nhất mà hồi đó bọn tôi chơi xứng đáng được đưa vào viện bảo tàng của ngành tàu thủy. Thân tàu là một que tre hoặc gỗ diêm càng mỏng càng nhẹ càng tốt, dài độ một ngón tay. Hai đầu vót nhọn, lấy một cục xà phòng bánh to độ bằng đầu que diêm gắn vào một đầu nhọn ấy rồi thả vào chậu nước. Xà phòng gặp nước tan ra tạo thành lực đẩy đẩy "con tàu" đi. Cái tàu thủy bằng sắt tây có lẽ là một trong những món đồ chơi hấp dẫn nhất còn tồn tại đến giờ. Rằm Trung thu vừa rồi tôi qua phố Lương Văn Can lại thấy bày bán, hình như mới khôi phục lại vài năm nay. Hình thức, cách chế tạo và nguyên lý không khác gì cái tôi đã chơi bốn mươi năm về trước. Toàn bộ tàu bằng sắt tây, kể cả lá cờ,hàn lại với nhau bằng thiếc, sơn xanh đỏ. Cái gây ấn tượng nhất đối với tôi hồi ấy và ngay cả bây giờ là động cơ của tàu. Hai cái ống nhỏ cũng cuốn bằng sắt tây một đầu ống hàn vào miếng sắt hình chữ nhật gấp mép xung quanh cho cứng, đầu kia xuyên qua đáy tàu xuống nước. Khi đốt một ngọn đèn dầu nhỏ dưới miếng thép, nước trong ống sôi lên phụt ra đẩy tàu đi, miếng thép bị đốt nóng phồng lên xẹp xuống phát tiếng kêu phành phạch như tiếng động cơ. Đêm tối không đèn, ánh đèn dầu nhìn qua những ô cửa trổ bên hông tàu trông như tàu thật. Con tàu chạy đến khi nào hết dầu thì thôi. Bây giờ tôi thấy trẻ con vẫn thích thú con tàu này hơn những con tàu nhựa chạy pin. Không hiểu ai là người đầu tiên đã nghĩ ra hoặc bắt chước mẫu từ đâu thật đáng phục. Toàn bộ con tàu hoàn toàn có thể chế tạo thủ công mà lại nhiều tính năng như thế. Chỉ có mỗi một cái dở là hai cái phao hình trụ gắn ở hai bên hông tàu rất dễ bị rụng. Mà đã rụng là thôi, không kiếm đâu ra mỏ hàn thiếc để hàn lại, tàu cũng không nổi được nữa. Bây giờ thì khác, mỏ hàn các loại thiếu gì.

Con tàu ấy cũng như bây giờ chỉ được bày bán vào dịp Trung thu. Đèn ông sao bây giờ vẫn thô sơ như thời ấy. Cái trống con vành gỗ bôi phẩm đỏ và đầu sư tử vẫn hệt như xưa.

Có một thứ đồ chơi thô sơ, "tự chế tạo" mà bây giờ không còn là đèn hạt bưởi. Những cái hạt bưởi bóc lớp vỏ bên ngoài ra, xâu vào một sợi dây thép thành một dãy dài, phơi hơi khô là có thể đốt thành một sợi đèn rất sáng và có mùi thơm của tinh dầu cháy.

Có một thứ mà lũ trẻ thành phố bây giờ không được hưởng là ánh trăng rằm. Thời ấy nhà thưa, đèn ít, trong nhà ngoài đường chỉ toàn đèn sợi tóc đỏ quạch. Do đó ánh trăng rằm mênh mang vẫn còn tỏa sáng những đường phố vắng, những sân chơi rộng. Tất nhiên là vẫn kém trăng đồng quê nhưng cũng đủ để trẻ con tụ tập chơi đùa. Bây giờ có lẽ phải đi khoảng 20-30km mới tìm được một đêm trăng đích thực.

Đèn chiếu
Thời đó không có tivi. Đi xem phim rạp là những sự kiện hiếm hoi nhân những dịp đặc biệt vì tiền vé mặc dầu rất rẻ cũng phải có dự trù đặc biệt trong ngân sách gia đình. Đôi khi chúng tôi được xem phim đèn chiếu ở trường. Đó là những bộ phim tĩnh gồm những tấm phim lắp vào trong một cái khung nhựa. Người chiếu lần lượt bỏ từng tấm phim đó vào máy chiếu, chiếu ảnh lên tường hay màn ảnh và thuyết minh. Vì thế bọn tôi quyết định tự làm lấy đèn chiếu.

Việc đầu tiên là kiếm một cái hộp bìa các tông, tôi nhớ là hộp đựng giầy, hoặc dùng bìa làm lấy một cái hộp cỡ như thế. Một đầu hộp khoét một lỗ tròn độ bằng cái trôn bát, lắp vào đấy một cái phễu bằng bìa làm cửa chiếu ra. Bên trong hộp lấy bìa ngăn thành ba khoang bằng nhau, những miếng bìa ngăn ấy cũng khoét lỗ tròn để ba khoang thông với nhau. Cái hộp để nằm theo một cạnh, phần miệng hở của hộp ở về một bên. Trong khoang cuối cùng lắp một bóng đèn điện, khoét lỗ trên đỉnh hộp lắp đui đèn vào đó. Hai ngăn kia là hai thấu kính để phóng to ảnh lên tường.

Thời đó làm gì có các thấu kính thật sự bằng thủy tinh lồi cho nên phải chế. Lấy hai bóng đèn đã cháy tóc, khéo léo gỡ rỗng phần đui đèn ra rồi phá vỡ phần trụ thủy tinh gắn dây tóc, rút ra ngoài. Tôi vẫn còn nhớ cảm giác hơi sờ sợ lúc phá phần này: bóng đèn được rút chân không nên khi bị vỡ nổ bụp một cái. Cuối cùng được một cái vỏ bóng đèn, đổ nước thật sạch và trong vào đấy là thành thấu kính, độ phóng đại khá lớn. Để lắp cái thấu kính ấy vào trong hộp phải lấy bìa cuộn thành một ống hình trụ ngắn đỡ xuống dưới bóng đèn. Chiều cao ống trụ cắt sao cho phần lồi nhất của bóng đèn nằm đúng vào lỗ khoét trên miếng bìa ngăn. Ánh sáng từ bóng đèn điện đi qua vách ngăn, qua thấu kính thứ nhất rồi thứ hai, qua cửa chiếu rồi chiếu lên tường thành màn hình to khoảng tờ giấy vẽ khổ A0. Thế là xong cái đèn.

Có đèn rồi còn phải làm phim. Lấy giấy bóng mờ cắt thành từng dải rộng cỡ tấm danh thiếp, trên đó kẻ ô chia thành các tấm phim. Đặt giấy bóng lên các truyện tranh trên các tờ báo tiếng Pháp còn sót lại, can các hình truyện lên giấy bóng. Tôi nhớ là hồi đó bọn tôi đã can được cả một truyện phim chuột Mickey đăng từng kỳ trên các số báo. Sau đó dùng mực xanh, tím và đỏ tô lên các hình. Phim đã được dựng xong.

Ngày công chiếu, thông báo cho trẻ con cùng phố tụ tập ở một nhà nào đó. Trên cái hộp đèn chiếu xẻ hai cái rãnh ở hai bên sườn để lồng phim qua. Rồi phải điều chỉnh khoảng cách hai thấu kính sao cho hình chiếu lên rõ nét nhất. Hình can theo báo nên nét vẽ khá đẹp và màu sắc cũng sặc sỡ khác hẳn những phim đèn chiếu đen trắng chính quy. Cũng hồi hộp, xuýt soa và sung sướng, hãnh diện thì chắc chắn là hơn xem những siêu phẩm hàng chục triệu đô trong những rạp chiếu phim hiện đại bây giờ.

Bạn thấy không, chơi đối với chúng tôi hồi đó bao gồm cả một quá trình hồi hộp, lo âu và sung sướng khi thấy món đồ chơi dần dần hình thành dưới bàn tay mình và nhiều khi thích thú nhất là quá trình chế tạo đồ chơi. Làm xong cái này, chưa ưng ý lại hì hục đi tìm vật liệu tốt hơn làm cái khác, cải tiến cho hơn cái trước. Trẻ con ganh nhau làm ra đồ chơi đẹp hơn, khéo hơn đứa khác để mà hãnh diện. Nhiều khi làm xong chỉ ngắm và khoe nhau thì thích, còn chơi chỉ được vài hôm là chán.

Đài galen
Đài phát thanh tiếng nói Việt nam là nguồn thông tin duy nhất thời kỳ đó. Báo chí rất hiếm hoi và không phải nhà nào cũng mua được. Mặc dù có thể mượn nhau để xem nhưng tôi nhớ là bọn tôi không hề có khái niệm đọc báo.

Đài phát thanh thì có nhưng cái để nghe thì lại hiếm. Một đôi nhà còn giữ lại được những chiếc radio bóng điện tử thời Pháp có đèn mắt thần dò sóng xanh lè (hình như hiệu Philip thì phải). Loa phát thanh công cộng cũng hiếm không oang oang trong từng phố như bây giờ. Vì vậy có cả một phong trào lắp đài để nghe.

Các anh chị lớn có kiến thức một chút thì lắp đài chạy bằng bóng điện tử. Tôi nhớ là thời đó bóng trung tần bị cấm vì sợ gián điệp lắp đài liên lạc. Đơn giản hơn là lắp đài galen. Lâu quá rồi tôi không nhớ rõ cấu tạo đài galen ra sao. Chỉ nhớ bộ phận quan trọng nhất của nó là một miếng quặng galen cỡ đầu ngón tay, trông đen đen giống hòn than đá, góc cạnh xù xì trên đó có những điểm sáng lấp lánh. Miếng quặng được gắn chặt vào một cái đế để trong một cái hộp gỗ nhỏ. Phía trên miếng galen là một sợi dây đồng một đầu uốn thành vài vòng lò so và có dây điện nối ra những phần khác rồi ra một cái loa giấy cũng tự làm lấy, đầu kia thành một mũi kim chọc lên miếng galen.

Khi nghe đài, thay vì vặn nút dò sóng thì tai áp vào loa, tay cầm mũi kim dò dò chọc vào những điểm sáng trên miếng galen. Dò đúng điểm là tiếng loa phát ra. Lúc đó bắt đầu căng tai lên nghe vì tiếng rất bé do đài đơn giản không đủ khuếch đại. Nghe cũng phải nhẹ nhàng, chen nhau hay động mạnh một cái, mũi kim dời đi là tịt.

Nhà tôi còn giừ được một cái đài Philip mắt thần như đã nói ở trên, để ở phòng ăn. Đêm khuya, tôi hồi hộp đợi cả nhà và hàng xóm ngủ yên (hồi đó chỉ 9 giờ tối là đi ngủ, chả ai thức khuya như bây giờ vì cũng chả có việc gì mà làm hay giải trí). Đầu tiên đóng hết cửa kính cửa chớp lại, tắt hết đèn đi rồi bật đài lên dò sóng nghe chương trình ca nhạc của đài Sài gòn. Hồi đó còn bé, chả chính trị chính em gì mà cũng chưa đến tuổi yêu đương nên nghe nhạc vàng chủ yếu là nghe giai điệu, đi vào thế giới tình cảm nhẹ nhàng mà tôi chưa từng được biết. Đêm Hà nội thời đó cực kỳ yên tĩnh, căn phòng vắng lặng và tối om chỉ có ánh đèn vàng soi băng sóng và ánh sáng xanh biếc của đèn mắt thần. Tôi thả mình chơi vơi theo tiếng nhạc, lời ca khe khẽ từ cái đài mono mà bây giờ nghĩ lại thấy sung sướng hơn là ngồi nghe ca nhạc quốc tế trong Nhà hát Lớn. Loa stereo mãi sau này mới có và đã làm xôn xao dư luận ham thích âm nhạc một thời. Cái việc thưởng thức âm nhạc như vậy phải dấu cả bố mẹ tôi vì hồi đó nghe đài địch là việc cực kỳ nguy hiểm, có thể gây những phiền phức rất lớn cho cả nhà, đến bây giờ nghĩ lại còn thấy là mình liều lĩnh.

Bóng bàn
Tôi tập bóng bàn thời kỳ đầu tiên trên một tấm phản gỗ dùng làm giường nằm ở nhà một thằng bạn. Tấm phản gỗ ấy nhỏ bằng một chiếc giường đơn, gỗ tạp mỏng không dầy như phản gỗ mít ở quê, kê trên hai cái mễ. Vì nhẹ và đơn giản như thế nên hai đứa có thể khênh ra sân làm bàn bóng. Lưới là một thanh tre gác lên hai hòn gạch. Còn vợt thì dùng hai cái bảng đen học sinh. Bóng thì của nhà máy nhựa Thiếu niên tiền phong Hải phòng sản xuất.

Đánh bóng trên cái phản ấy khó hơn là đánh trên bàn bóng thật vì diện tích mặt phản nhỏ, mạnh tay một chút là bóng ra ngoài. Đánh bằng bảng hơi thạo rồi thì bắt đầu đi làm vợt. Vợt thì cũng đơn giản thôi, lấy một miếng gỗ mỏng cưa, cắt, mài cho thành hình chiếc vợt thế là xong, hơn cái bảng ở chỗ có tay cầm nên đánh thích hơn. Mặt vợt cũng chỉ là gỗ, đánh vào bóng kêu cồm cộp.

Đến mãi sau này bắt đầu xuất hiện những cái vợt tự chế mà mặt vợt có cao su hoặc mút. Thường thì vợt cao cấp nhất cũng chỉ có mút ở một mặt, còn mặt kia là miếng cao su có gai lấy từ những cái vợt hỏng ra. Mặt mút có thể để trần, có thể dán một miếng cao su có gai lên nhưng có hai cách dán: gai úp vào trong mút hoặc gai ngửa ra ngoài. Hồi đó chúng tôi bàn tán, tranh cãi sôi nổi về tác dụng của vợt mút và vợt gai, gai úp hay gai ngửa. Đến tận sau năm 75 tôi còn thấy những cao thủ bóng bàn đi đâu cũng kè kè cái vợt tự chế từ những thời xa xưa, mặt gai đã mòn gẫy gần hết nhưng không bỏ được vì đã quen vợt. Cho đến khoảng những năm 80, bóng bàn vẫn là môn thể thao vừa cao cấp vừa phổ thông nhất trong các cơ quan vì rẻ tiền, dễ chơi.

Vợt và bóng chính quy nhất là từ Trung quốc mang về. Bóng là bóng Song hỷ, dầy và bền hơn bóng nội, còn vợt thì tôi không nhớ mác, hình như có cái lôgô hình con bướm. Một trong những tai vạ với bóng là khi vì lý do gì đấy nó bị bẹp vào một tý (nhỡ chân hơi dẫm lên chẳng hạn). Nếu bóng chưa nứt thì cách chữa cũng đơn giản: rót một bát nước sôi, nhúng cái phần bị bẹp vào. Không khí bên trong bị nóng nở ra sẽ đẩy cho bóng tròn lại như cũ.

Những buổi trưa hè đổ lửa, khi mọi người đã ngủ yên là lúc chúng tôi tranh thủ chơi ké các bàn bóng cơ quan. Hồi đó làm hai tầm, nghỉ trưa đến tận 2 giờ chiều nên mọi người có thói quen ngủ trưa. Những buổi chơi ké ấy không phải lúc nào cũng yên vì thỉnh thoảng có ông cán bộ khó ngủ vì tiếng bóng lộp cộp và tiếng trẻ chí chóe xông ra quát đuổi. Nhưng đến hôm sau thì đâu lại vào đấy, trẻ con ham chơi có biết sợ là gì.

Đá cầu
Cầu đây là cầu chinh làm từ hai đồng tiền cổ bằng đồng có cái lỗ vuông ở giữa. Cắt lấy một đoạn giấy bóng mờ,loại hơi cứng và dai giống như giấy can bây giờ. Gấp đôi đoạn giấy lại, bọc lấy một đồng chinh, hai đầu giấy luồn qua lỗ của đồng chinh kia, ép sát hai đồng chinh vào nhau rồi vuốt xòe ra ở phía trên. Để tránh rách giấy và đá được lâu, đồng chinh dưới còn được bọc một mảnh giấy thiếc bên trong bao thuốc lá. Tả thì đơn giản thế nhưng phải những đứa khéo tay mới gấp được quả cầu đẹp đẽ và đá tốt.

Quả cầu chinh ấy theo tôi có những ưu điểm hơn những quả cầu lông làm sẵn bây giờ. Hai đồng chinh nặng và thân cầu bằng giấy phẳng phiu nên cầu bay rất "thật", đường bay dễ điều khiển và đoán được hơn cầu lông nên đá rất thích.

Lúc đá chia làm hai bên, mỗi bên hai người, tất nhiên là quần đùi, chân đất rồi. Giấy, kể cả giầy vải hồi đó là đồ cao cấp chỉ người lớn may ra mới có. Trẻ con thì đá bóng cũng chân đất. Quần dài có mặc cũng phải cởi ra vì mấy năm mới có một cái quần, làm rách thì ăn đòn là cái chắc.

Trò này đối kháng ganh đua khá căng và thể hiện tài nghệ trình độ rõ ràng. Tôi nhớ hồi đó đã có lần đứng nhìn thán phục và ganh tỵ những đứa đá cầu như múa.